İbraname, taraflar arasında mevcut bir borç ilişkisini sona erdiren, alacaklının borçluyu borçtan ibra ettiğini (yani borçtan kurtardığını) belirten yazılı bir belgedir. En çok işçi-işveren ilişkilerinde karşımıza çıkan ibranameler, her zaman geçerli sayılmaz. Özellikle İş Hukuku kapsamında düzenlenen ibranamelerin geçerliliği için bazı kanuni şartların sağlanması gerekir. Aksi halde ibraname, mahkemeler tarafından geçersiz kabul edilerek işçinin alacak davası açmasına engel teşkil etmez.
Bu yazıda, ibraname geçerlilik şartları nelerdir, hangi durumlarda ibraname geçersiz sayılır ve mahkemelerin bu konudaki yaklaşımı nasıldır gibi soruların yanıtlarını kapsamlı bir şekilde bulacaksınız.
İbraname Nedir?
İbraname, kelime anlamı itibarıyla “temize çıkarma” anlamına gelir. Hukuki açıdan ise bir alacak ilişkisinin sona erdirildiğini gösteren tek taraflı ya da karşılıklı yazılı beyan niteliğindedir. Taraflar arasında borç sona erdiğinde ya da ödemeler tamamlandığında verilir.
İbranamenin Geçerlilik Şartları Nelerdir?
1. Yazılı Şekilde Düzenlenmiş Olmalı
İbranamenin geçerli olabilmesi için mutlaka yazılı şekilde düzenlenmesi gerekir. Sözlü beyanla yapılan ibra geçerli değildir.
2. Borcun Konusu ve Miktarı Açıkça Belirtilmeli
İbranamede hangi borcun veya hangi alacağın ibra edildiği açıkça yazılmalıdır. Belirsiz, genel ifadeler geçersizliğe yol açabilir.
3. İbraz Tarihi Belirtilmeli ve Tarih İşten Ayrılışın En Az 1 Ay Sonrasına Ait Olmalı
Özellikle 4857 sayılı İş Kanunu’nun 420. maddesi uyarınca, ibranamenin geçerli olabilmesi için işçinin işten ayrıldığı tarihten itibaren en az bir ay sonra düzenlenmiş olması gerekir.
4. Ödeme Banka Yoluyla Yapılmalı
İbranamede belirtilen tutarların işçiye banka aracılığıyla ödenmiş olması gerekir. Elden yapılan ödemeler geçerliliği şüpheli kılar.
5. İşçinin Serbest İradesiyle İmzalanmalı
İşçiye baskı, tehdit veya zorlama altında imzalatılan ibranameler hükümsüzdür. Bu durum, işçinin dava açmasına engel oluşturmaz.
İş Hukukunda İbraname Uygulaması
İş hukukunda ibraname, işten ayrılan işçiye yapılan ödemelerin alındığını ve tüm haklarının ödendiğini gösteren belgedir. Ancak işçinin alacaklarını alamadan bu belgeyi imzalamış olması, ileride açılacak alacak davalarında dikkate alınmaz.
Yargıtay kararlarına göre;
- İbranameler, açık, anlaşılır, tarihli ve işçinin gerçek iradesini yansıtmalıdır.
- “Tüm haklarımı aldım, işverenden alacağım kalmamıştır” şeklindeki genel ifadeler geçersiz kabul edilir.
Geçersiz Sayılan İbraname Örnekleri
- İşten ayrıldığı gün imzalatılan ibranameler
- Elden para verilerek imzalatılan ama banka kaydı olmayan belgeler
- İşçinin tam olarak neye imza attığını bilmediği durumlar
- İşverenin baskısıyla imzalanan evraklar
İbranamenin Geçerli Sayılmasının Sonuçları
Geçerli bir ibraname, işçi ile işveren arasında geçmiş döneme ait bir alacak-verecek ilişkisinin kalmadığını gösterir. İşçi bu durumda aynı alacaklar için tekrar dava açamaz. Ancak geçersizlik durumu söz konusuysa dava hakkı doğar.
Yargıtay’ın İbraname Konusundaki Yaklaşımı
Yargıtay, özellikle iş hukukundaki ibranameleri oldukça sıkı kriterlerle değerlendirir. İşçinin lehine yorum ilkesi çerçevesinde, şüpheli durumlarda ibra geçersiz sayılır.
Örneğin;
- “İşten ayrıldığı tarihte imzalanmış ve ödemeler elden yapılmış.” → Geçersiz
- “1 ay sonra, banka ödemesi sonrası, net ve açık şekilde yazılmış.” → Geçerli
Borçlar Hukukunda İbraname
Borçlar Hukuku kapsamında da ibraname kullanılabilir. Bir borcun ödenmiş olduğunu kanıtlamak için düzenlenebilir. Ancak burada da yazılı olması ve içeriğinin açık olması gereklidir.
İbraname Dava ile İptal Edilebilir mi?
Evet. İşçi veya alacaklı, ibra belgesinin geçersiz olduğunu iddia ederek işçilik alacak davası ya da alacak davası açabilir. Mahkeme, belgeyi ve olayın koşullarını değerlendirerek ibra beyanının geçerliliğine karar verir.
İbranamede Avukatla Hazırlanma Zorunluluğu Var mı?
Hayır. Ancak hukuken geçerli ve bağlayıcı bir ibraname hazırlamak istiyorsanız, özellikle işverenler açısından, bir avukatla hazırlamak en güvenli yöntemdir.
İbranamenin Noter Onaylı Olması Gerekir mi?
Hayır. Noter onayı zorunlu değildir. Ancak noter huzurunda düzenlenen ibranameler, ispat kolaylığı sağlar ve geçerlilik konusunda tartışmaları azaltır.
Sonuç: Geçerliliği Olmayan İbraname Hak Kaybına Neden Olmaz
İbraname, hukuki ilişkilerin sona erdirilmesinde önemli bir araç olsa da, özellikle işçilerin haklarının zedelenmemesi adına yasalarla sıkı kurallara bağlanmıştır. Şartları taşımayan bir ibraname, işçinin dava açmasına engel değildir. İşverenler ise ileride dava ile karşılaşmamak adına ibranameleri dikkatli şekilde hazırlamalı ve mümkünse uzman desteği almalıdır.
Konuya ilişkin daha detaylı bilgiye buradan ulaşabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular (SSS)
1. İşçi, imzaladığı ibranameye rağmen dava açabilir mi?
Eğer ibraname geçersiz şartlarda imzalanmışsa, işçi dava açabilir.
2. Elden ödeme ile alınan ibraname geçerli midir?
Hayır. Banka yolu dışında yapılan ödemeler geçersizlik riski taşır.
3. İşten ayrılma günü imzalanan ibraname geçerli midir?
Hayır. Geçerli olabilmesi için en az 1 ay geçmiş olmalıdır.
4. ibranameyi noter huzurunda yapmak zorunlu mu?
Hayır. Zorunlu değil, ancak güvence sağlar.
5. İşveren ibraname vermezse ne olur?
İşçi dava açabilir ve alacaklarını ispatlayabilirse haklarını alabilir.
6. İbraname tek taraflı olabilir mi?
Evet, alacaklının borçluyu ibra etmesi yeterlidir. Ancak ispat açısından yazılı belge şarttır.
Bir yanıt yazın